Đây là lần thứ ba tôi quyết định đọc lại bộ truyện này. Hai lần trước đó chẳng đi tới đâu cả. Lần đầu tiên là khi tôi vừa lên cấp 3. Giai đoạn đó tôi có rất nhiều thời gian rảnh, một phần là do ảnh hưởng của dịch Covid nên trường tôi chuyển sang học Online. Thế là tôi dành phần lớn thời gian ở nhà để đọc truyện và lướt mạng xã hội. Khoảng thời gian đáng lẽ phải là đẹp nhất thời học sinh của tôi trôi qua tẻ nhạt như vậy. Tôi chọn đọc Oyasumi Punpun vào thời điểm ấy có lẽ là do “Hiệu ứng lời đồn”.

Những lời đồn thường lan truyền rất nhanh. Dạo trên các cộng đồng truyện tranh, hay qua những lời truyền miệng của bạn bè, thi thoảng tôi lại nghe tới cái tên Oyasumi Punpun. Đến cả đàn em (kể từ giờ tôi sẽ gọi là Thành để dễ xưng hô) học chung đội tuyển toán của tôi hồi đấy cũng đọc bộ này. Cứ đều đặn 7 giờ tối hàng ngày, Thành cùng tôi đến nhà của thầy để học. Và để giết thời gian, trong lúc không làm ra bài thì Thành lại lấy truyện ra đọc. Thành đọc rất nhanh, cứ thế lướt qua từng trang truyện trên chiếc Ipad của mình. Tôi cũng tò mò muốn hỏi xem nó đang nghĩ gì khi đọc những lời thoại ở trong đấy nhưng cuối cùng tôi lại chẳng hỏi. Sự tò mò ấy đã dẫn tôi tới quyết định đọc thử bộ truyện này. Trước khi đọc tôi cũng có thử ngó qua các bài đánh giá trên mạng để xem người ta cảm nhận như thế nào về bộ truyện. Tác giả của truyện là Asano Ino, ông chuyên vẽ các Oneshot ngắn và các tác phẩm của ông chủ yếu đánh trực tiếp vào nhóm đối tượng trẻ. Có lẽ vì vậy, nhiều người ở độ tuổi như tôi sẽ tìm được sự đồng cảm trong đó mà tiếp tục đọc. Tuy nhiên tôi lại không ngấm được gì cả. Một chút cũng không. Bộ truyện mở đầu rời rạc, và cách kể chuyện làm tôi vô cùng khó hiểu. Tích cực hay tiêu cực, và rốt cuộc tác giả đang muốn truyền tải điều gì trong câu chuyện. Tôi mù tịt. Đây cũng là mặt trái của những lời đồn ở trên, tôi chỉ biết nó hay, biết nó hấp dẫn chứ không thực sự hiểu được nó hay ở đâu hay là hay như thế nào. Tôi không biết phải tiếp cận bộ truyện này như thế nào, và nếu cứ thế lao vào đọc thì chỉ tổ phí thời gian mà chẳng đọng lại được gì. Thế là tôi bỏ ngang khi chỉ vừa đọc xong mấy chương đầu.

Lần thứ hai tôi tìm đọc lại bộ truyện này là khi sắp tốt nghiệp cấp ba. Khoảng thời gian đó thực sự rất mệt mỏi, mệt mỏi tới mức tôi chỉ muốn trốn chạy hết tất cả và lao đầu vào những trò giải trí trên mạng để làm tê liệt đi suy nghĩ của mình. Tôi tình cờ thấy lại bộ truyện này khi đang lướt mạng xã hội. Lại là một lần tình cờ khác. Lần này tôi cố đọc thêm một chút nữa, nhưng vẫn không thấm nổi. Thú thật tôi không còn nhớ rõ lúc đó tôi cảm thấy như thế nào nữa, tôi chỉ nhớ mang máng cái cảm giác khó hiểu và trống rỗng khi cố lướt qua từng dòng thoại của nhân vật. Có lẽ tôi không thực sự muốn đọc bộ truyện đó, tôi chỉ đang tìm cách thoát khỏi cái thực tại chết tiệt này bằng truyện tranh mà thôi. Lúc nhận thức được điều đó thì tôi cũng biết rằng mình nên dừng lại. Dù có ráng đọc thêm đi chăng nữa tôi cũng chẳng hiểu được gì, tôi chỉ đang cố gắng tìm kiếm thứ hình ảnh của bản thân mình phản chiếu ở những nhân vật trong câu chuyện chứ không thực sự đọc nó. Và tôi nhận ra điều này là vô nghĩa, bởi vì thời điểm đó tôi cũng chẳng biết bản thân mình trông như thế nào, mù tịt và tăm tối hệt như tương lai sắp tới vậy.

Bẵng đi một thời gian, ba năm sau khi tốt nghiệp tôi lại tìm về bộ truyện này để đọc thêm một lần nữa. Điểm chung ở cả ba lần đọc đó là tôi đều đang trong trạng thái dư giả thời gian, hoặc tôi tự cho phép bản thân mình trở nên như vậy. Lần này thì tôi đã nghiêm túc ngồi lại để đọc nó. Tôi không còn cái cảm giác khó chịu và bức bối như những lần trước nữa. Có lẽ là góc nhìn của tôi về bộ truyện đã thay đổi, mà nhìn rộng ra thì nó còn bao gồm cả cái ý nghĩa của việc tôi quyết định đọc bộ truyện này. “Ý nghĩa quái gì chứ”, tôi đã nghĩ như vậy. Nếu mình thích đọc nó thì cứ đọc thôi, không cần phải quá bận tâm về việc nó sẽ đưa mình tới đâu, mà thật ra, tôi đọc truyện để giữ bản thân mình tỉnh táo khi ngày dần trôi qua.

Mục đích tôi viết bài này là để ghi lại những cảm nhận của mình khi đọc bộ truyện trên. Mỗi lần tôi đọc lại có thể sẽ có những cảm nhận khác nhau, cho nên tôi nghĩ rằng sẽ tốt hơn nếu mình ngồi ghi lại những gì đang diễn ra trong đầu khi đọc truyện. Có như vậy thì những lần đọc lại sau này sẽ tự nhiên hơn.

Tự do là gì? Liệu con người ta có thực sự tự do hay không. Trước hết để trả lời câu hỏi này thì ta cần phải hiểu tự do là gì. Có nhiều quan điểm triết học về tự do, một trong số đó (và có lẽ là tiêu biểu nhất) là quan điểm về tự do theo chủ nghĩa hiện sinh. Chủ nghĩa hiện sinh, qua tư tưởng của Jean-Paul Sartre, nhấn mạnh rằng con người sinh ra là “tự do bị kết án”. Ông cho rằng không có bản chất cố định nào định hình con người từ trước, mà con người là kết quả của những hành động và quyết định của mình. Điều này có nghĩa là chúng ta phải chịu trách nhiệm hoàn toàn cho những lựa chọn của mình, ngay cả khi điều đó có nghĩa là ta phải đối mặt với sự bất an và lo âu. Như vậy, luận điểm trên khẳng định rằng, tự do là một trạng thái nội tại của con người, điều đó cũng có nghĩa rằng những bất hạnh và khổ đau trên đời này cũng từ ta mà ra, ta không còn có thể đổ lỗi cho hoàn cảnh hay một thế lực tối cao nào khác đã gây ra tình cảnh này.

Bây giờ hãy thử xem xét ý nghĩa của nó dưới khía cạnh ngôn ngữ. “Tự do” là một từ ngữ Hán Việt. “Tự” có nghĩa là chính mình (tự ý, tự quyết); “do” có nghĩa là nguồn gốc, căn nguyên bởi đâu mà ra (lý do, nguyên do). Như vậy, “tự do” có nghĩa là cái gì do tôi tự làm ra, xuất phát từ chính tôi và bản thân tôi có quyền tự chủ đối với nó(?). Tôi không chắc về ý cuối cho lắm, mà thực ra là tôi tự bịa nó ra. Thực ra ta không có quyền tự chủ đối với rất nhiều vấn đề trong cuộc sống. Khi nói về tự do, mỗi người trong số chúng ta tự có cho mình rất nhiều quan điểm, có thể là có hoặc không, nhưng nhìn chung ta chỉ đang bàn về một khía cạnh nào đó của tự do mà thôi chứ không nhìn tất cả mọi khía cạnh. Bởi vậy, khi nói rằng tự do là ta có quyền tự chủ đối với những gì mà ta có cũng không hoàn toàn đúng, và “con người sinh ra đã mang bản tính tự do rồi” cũng vậy. Chỉ riêng việc chúng ta chào đời đã không phải là chuyện tự do: có ai hỏi ý kiến của ta về việc ta có muốn chào đời hay không? muốn sinh ra ở đâu? muốn là nam hay nữ? muốn làm con của ai? muốn đẹp hay xấu? muốn cao hay lùn? và hơn thế nữa, ta cũng không được hỏi ý kiến của ai khi muốn lìa đời (trừ khi ta tự tử). “Tôi đâu có đòi được sinh ra”, và đó là một cách ngây thơ để nhấn mạnh kiện tính của chúng ta, kiện tính nếu tôi hiểu theo một cách ngây thơ là những sự thật, những hoàn cảnh cụ thể, bản sắc xã hội và hơn hết là giới hạn mà mỗi người trong số chúng ta có thể đạt tới (trí tuệ, nhan sắc, chiều cao, …) nhưng ta không thể chọn lựa được. Tệ hơn, ta phải sống đến cuối đời chỉ để bảo vệ những thứ mà ta không có quyền lựa chọn ấy. Tích cực hơn, cuộc sống của ta vẫn còn rất nhiều điều để lựa chọn, và ta vẫn có quyền đưa ra quyết định đối với những lựa chọn ấy (ở một mức độ nào đó), chẳng hạn như việc sẽ học trường đại học nào, nên theo đuổi những mối quan hệ nào, hay đơn giản hơn là hôm nay ta sẽ ăn món gì.

Như vậy, tự do không có nghĩa là ta muốn làm gì thì làm, mà nó phải được đặt trong khuôn khổ và khả năng quyết định phải hợp với bản tính con người. Bản chất con người là những hữu thể có lý trí, vì vậy ta phải hành động theo lý trí. Bản tính của lý trí là hành động theo chân lý hay sự thật. Chẳng hạn ta có thể hiểu như thế này: một cộng một bằng ba, đây là sự thật hiển nhiên mà lý trí của ta phải tuân theo, và nếu một người không chấp nhận rằng một cộng một bằng ba thì điều đó không khẳng định rằng anh ta đạt được nhiều tự do hơn, mà chỉ đơn giản là anh ta bị khùng hoặc trí óc có vấn đề. Tương tự như thế, lý trí của ta bắt buộc ta phải lựa chọn làm điều tốt, ai đi ngược lại với điều tốt và chọn làm điều xấu thì không khẳng định rằng anh ta tự do hơn mà là điên rồ hơn hoặc có vấn đề về đạo đức. Tuy nhiên, nếu xét trong tương quan xã hội thì không phải lúc nào ta cũng biết được đâu là Chân lý tuyệt đối hay đâu là điều Thiện tuyệt đối và vì thế ta phải mò mẫm trong do dự. Vốn dĩ thiện ý vẫn luôn tồn tại trong xã hội của chúng ta nhưng nó là bất toàn, mang tính tương đối nhiều hơn. Một người mẹ có thể làm tất cả mọi thứ vì con mình, và ở góc độ nào đó thì điều này thật đáng khâm phục, nhưng khi một người lính làm tất cả vì quốc gia của mình thì chiến tranh lại xảy ra. Vậy rốt cuộc là vì sao? Chẳng phải hai điều này tương tự nhau hay sao. Tôi cũng không thực sự hiểu nữa.

Tôi nghĩ mình hiểu được lý do vì sao mẹ của Punpun lại lựa chọn bỏ đi như thế. Liệu thứ tự do mà bà đang tìm kiếm có giống với thứ mà tôi cũng đang tìm kiếm hay không. Bà lựa chọn vứt đi hết tất cả chỉ để chạy trốn khỏi thực tại, khỏi những gông cùm đã đeo bám bà trong suốt thời gian qua. Bà không thực sự yêu trẻ con, cũng không muốn phải chăm sóc chúng, nhưng trớ trêu thay, chính bà lại là người khao khát có một gia đình hơn bất cứ ai. Như vậy, việc bà rời đi, đến cuối cùng vẫn không giải quyết được bất cứ một vấn đề nào cả. Bởi lẽ thứ hạnh phúc mà bà đang tìm kiếm vốn ngay từ đầu đã không tồn tại. Bà đang đi tìm kiếm sự tự do trong khi chính bản thân lại đang chết ngạt dần trong chính cái mâu thuẫn nội tại của mình. Mặc cho thứ hạnh phúc đó có là tạm thời đi chăng nữa, liệu bà có bằng lòng với nó hay không. Tôi không biết câu trả lời cho câu hỏi trên, bởi lẽ tôi cũng chẳng thể gặp được bà để mà hỏi. Nhưng đối với tôi hạnh phúc dù như thế nào đi chăng nữa vẫn là hạnh phúc, kể cả nó có diễn ra trong một khắc ngắn ngủi thì nó cũng là hạnh phúc. Tôi bằng lòng để mặc cho thứ cảm xúc đó len lỏi vào trong tâm trí mình. Âu cũng là một sự tự do, nhưng nghĩ theo cách nào đó thì nó thực sự rất tệ. Cuối cùng thì cả tôi và bà cũng chẳng đủ dũng khí để vứt bỏ hết thảy mọi thứ, để có thể tự do chạy theo thứ hạnh phúc mơ hồ ấy. Và liệu tôi có còn là tôi nữa hay không khi tôi từ bỏ hết mọi thứ mà bản thân mình có. Hay vốn dĩ ngay từ đầu tôi đã chẳng có gì. Danh vọng, địa vị, vật chất, các mối quan hệ, nếu không có chúng thì tôi sẽ là ai, và liệu rằng khi từ bỏ đi tất cả những điều trên thì tôi có thể trở nên tự do hay không. Nghĩ tới đây chỉ khiến tôi càng thêm ngột ngạt và khó chịu hơn, có lẽ tôi nên dừng lại. Đúng là như vậy, tôi có quyền tự do quyết định mình sẽ dừng lại khi nào, ít nhất trong hôm nay là như vậy.